Oleh: Norzana Razaly

Dalam zaman maklumat bergerak sepantas jari menyentuh skrin, manusia sedang dibentuk oleh cara berita itu disusun, ditajukkan dan disebarkan. Di sinilah kebijaksanaan mengurus persepsi menjadi satu kemahiran hidup yang amat penting, bukan sahaja kepada pemimpin dan pengamal media, bahkan kepada seluruh masyarakat.

Kenyataan Timbalan Exco Pembangunan Islam, Dakwah, Penerangan dan Hubungan Seranta YB Nik Bahrum Nik Abdullah, mengenai laporan peningkatan kes bunuh di Kelantan membuka satu ruang renungan yang sangat wajar.

Melihat angka dengan konteks

Beliau tidak menafikan keseriusan jenayah bunuh. Malah, beliau menegaskan bahawa satu nyawa yang hilang pun tetap suatu musibah besar. Namun, beliau mengajak masyarakat melihat angka dengan konteks, bukan sekadar bertindak balas terhadap tajuk yang menggoncang emosi.

Reaksi awal YB Nik Bahrum memperlihatkan sesuatu yang manusiawi. Beliau “terkejut” apabila membaca kenyataan bahawa Kelantan mencatatkan kenaikan kes bunuh sebanyak 100 peratus bagi empat bulan pertama tahun ini.

Keterkejutan ialah reaksi emosi yang normal apabila seseorang menerima maklumat yang kelihatan besar, menakutkan atau mengancam rasa selamat. Namun, kebijaksanaan bermula apabila seseorang tidak membiarkan emosi menjadi hakim pertama dan terakhir.

Inilah yang disebut dalam pendekatan psikologi sebagai keperluan mengaktifkan pemikiran rasional selepas tindak balas emosi. Apabila manusia hanya membaca tajuk, otak cenderung memilih jalan pintas. Tajuk yang dramatik akan menyalakan kebimbangan, kemarahan, rasa tidak percaya, malah tuduhan.

Dalam keadaan itu, masyarakat mudah membina persepsi bahawa sesuatu tempat sedang dilanda krisis besar, sedangkan angka sebenar memerlukan penjelasan yang lebih teliti.

Isunya bukan sekadar “100 peratus” atau “400 peratus”. Isunya ialah bagaimana angka dapat mencipta kesan psikologi yang berlainan apabila tidak diberikan konteks.

Peningkatan daripada satu kes kepada lima kes memang serius kerana melibatkan nyawa manusia. Namun, dari segi persepsi awam, peratusan besar daripada angka asas yang kecil boleh menimbulkan bayangan seolah-olah keadaan keselamatan telah runtuh sepenuhnya. Di sinilah tanggungjawab komunikasi awam menjadi sangat penting.

Beza fakta, tafsiran, persepsi

Sebagai masyarakat matang, kita perlu belajar membezakan antara fakta, tafsiran dan persepsi. Fakta ialah angka kes yang berlaku. Tafsiran ialah cara angka itu dijelaskan. Persepsi pula ialah kesan maklumat itu terhadap fikiran dan perasaan orang ramai. Apabila tiga perkara ini bercampur tanpa disiplin, masyarakat akan mudah dibawa arus panik. Panik pula jarang melahirkan keputusan yang adil. Ia lebih kerap melahirkan tuduhan, sinisme dan kemarahan yang tidak tersusun.

Dalam konteks ini, pesanan “jangan baca tajuk sahaja” mempunyai nilai pendidikan yang besar. Pesanan ini adalah satu nasihat literasi media. Membaca tajuk sahaja ibarat melihat bayang-bayang di dinding lalu menganggapnya sebagai seluruh tubuh kebenaran.

Tajuk berita memang penting untuk menarik perhatian, namun pembaca yang bijaksana perlu masuk ke dalam isi, memeriksa angka, memahami tempoh masa, membandingkan skala dan menilai sumber.

Cara kita menerima berita juga memberi kesan kepada kesihatan emosi kolektif. Apabila masyarakat sentiasa disajikan dengan angka tanpa konteks, jiwa awam menjadi letih.

Rakyat mula hidup dalam rasa curiga, seolah-olah bencana sentiasa mengetuk pintu. Sedangkan masyarakat yang sihat memerlukan maklumat yang jujur, seimbang dan menenangkan tanpa menutup realiti.

Islam sendiri mengajar umatnya supaya berhati-hati menerima berita. Prinsip tabayyun adalah memeriksa kebenaran sesuatu maklumat dan menilai cara maklumat itu difahami dan disebarkan.

Sementelahan, dalam isu jenayah berat seperti pembunuhan, emosi masyarakat memang mudah terusik. Namun, keadilan menuntut kita menimbang maklumat dengan cermat. Kita boleh tegas terhadap jenayah tanpa menjadi cuai dalam membaca data. Kita boleh berdukacita atas kehilangan nyawa tanpa membina gambaran berlebihan yang mencederakan keyakinan awam.

Kenyataan YB Nik Bahrum juga menyentuh persoalan hukuman berat dan persepsi terhadap elemen pencegahan. Hal ini memperlihatkan bahawa isu jenayah tidak boleh dilihat secara terpisah daripada dasar, undang-undang, pendidikan moral dan kesejahteraan sosial.

PDRM mempunyai tanggungjawab membanteras jenayah secara profesional. Kerajaan negeri pula berperanan memperkukuh nilai, moral, institusi keluarga, pendidikan masyarakat dan persekitaran sosial yang sihat. Jenayah wajar dicegah oleh undang-undang bersama jiwa masyarakat yang terdidik.

Tindak balas baik

Namun, dalam membincangkan soal hukuman, masyarakat juga perlu berhati-hati agar tidak membiarkan rasa marah mengatasi hikmah. Kewarasan mengajar kita bahawa tindak balas yang baik mestilah berpijak pada maklumat yang lengkap, bukan tekanan emosi semata-mata.

Apabila sesuatu tragedi berlaku, masyarakat memerlukan keadilan, tetapi keadilan tidak boleh lahir daripada kekaburan. Ia perlu lahir daripada fakta, proses yang sah dan pertimbangan yang waras.

Kesimpulannya, kebijaksanaan mengurus persepsi ialah sebahagian daripada kematangan masyarakat. Berita perlu dibaca dengan mata yang celik, hati yang tenang dan akal yang memeriksa. Angka perlu diberi konteks. Tajuk perlu diteliti. Emosi perlu dipandu. Dalam dunia yang bersimpang-siur dan geger dengan maklumat, orang yang paling bijaksana bukanlah orang yang paling cepat memberi reaksi, tetapi orang yang paling adil sebelum membuat kesimpulan.

Justeru pada akhirnya, masyarakat yang kuat ialah yang mampu membaca berita buruk dengan jernih, beradab dan bertanggungjawab.